Nederlandse Grondwet:
Regeerakkoord en regeringsprogramma

Een regeerakkoord bevat de tussen coalitiefracties in de Tweede Kamer afgesproken hoofdlijnen van het beleid dat het kabinet moet uitvoeren. Een regeringsprogramma is een lijst van wat een nieuw optredend kabinet tot uitvoering denkt te brengen en waaraan de coalitiefracties in de Tweede Kamer niet gebonden zijn.

Een regeerakkoord komt tot stand doordat het regeringsprogramma aan de coalitiepartners ter goedkeuring wordt voorgelegd. In feite komt het er op neer dat de fracties instemmen met het regeringsprogramma dat het kabinet gaat uitvoeren. Op die manier is het kabinet van steun in de Tweede Kamer verzekerd.

Sinds 1963 worden altijd, behalve bij overgangskabinetten, regeerakkoorden gesloten. Van regeringsprogramma's is dus geen sprake meer.

Tijdens de kabinetsformatie stelt de (in)formateur samen met de toekomstige coalitiepartners het regeerakkoord op. Uitgangspunt voor de onderhandelingen hierover zijn de verkiezingsprogramma's van de deelnemende partijen. Hoe dichter partijen bij elkaar staan en hoe groter het onderlinge vertrouwen, hoe makkelijker het is overeenstemming te bereiken. Het regeerakkoord kan dan beperkt blijven tot hoofdlijnen van het te voeren beleid.

In de praktijk blijken er echter altijd wel controversiële punten te bestaan waarover onderhandeld moet worden. Dat heeft vaak compromissen tot gevolg.

Eén en ander betekent dat regeerakkoorden van coalitiefracties die elkaar niet zo liggen vaak zeer duidelijke en gedetailleerde afspraken bevatten. Daarmee willen de partijen voorkomen dat er een 'tijdbom' onder het kabinet ligt. Ook de wens van coalitiefracties om zo veel mogelijk eigen voorstellen (bijvoorbeeld van de fracties zelf of uit het verkiezingsprogramma) te 'verzilveren' leidt tot omvangrijke en gedetailleerde regeerakkoorden.

Overigens kan ook het niet bereiken van overeenstemming leiden tot lijvige regeerakkoorden, namelijk als dit verhullend wordt geformuleerd in lange, 'wollige' passages.

Hoewel een regeerakkoord geen formele status als een soort 'contract' heeft, zijn de coalitiefracties en de bewindslieden er tijdens de betreffende kabinetsperiode aan gebonden. Wel kunnen ze gedurende een kabinetsperiode overeenkomen bepaalde afspraken te veranderen, laten vervallen of toevoegen.

Op de omvang en het detaillisme van regeerakkoorden bestaat veel kritiek, omdat coalitiefracties niet meer de vrijheid hebben om op het regeerakkoord gebaseerde kabinetsvoorstellen te verwerpen of wijzigen, tenzij ze bereid zijn een kabinetscrisis te riskeren. Een regeerakkoord beperkt dus het dualisme tussen Tweede Kamer en kabinet.

Ook maken regeerakkoordafspraken het moeilijker, zowel voor het kabinet als voor de coalitiefracties in de Tweede Kamer, om op grond van voortschrijdend inzicht andere beleidsvoorstellen te doen dan in het regeerakkoord afgesproken. Daarnaast kunnen bewindslieden en coalitiefracties zich verschuilen achter regeerakkoordafspraken.

Een regeringsprogramma is een lijst van wat een nieuw optredend kabinet tot uitvoering denkt te brengen. Vroeger was het gebruikelijk dat een (in)formateur een regeringsprogramma opstelde en dat aan kandidaat-ministers, vaak al fractievoorzitters, voorlegde. Konden zij zich daarin vinden, dan traden zij tot het kabinet toe. De kandidaat-ministers konden naar eigen goeddunken het programma ook aan hun fractie voorleggen, maar hoefden dit niet.

Een regeringsprogramma is dus iets anders dan een regeerakkoord, omdat bij een regeerakkoord de fracties zich ook daadwerkelijk hebben gecommitteerd. Dit neemt niet weg dat ook een kandidaat-minister zich met een regeerakkoord akkoord moet verklaren.