Grondwet van 1983: algehele (redactionele) modernisering

Inhoudsopgave van deze pagina:

1.

Onderverdeling

2.

Grondwetsherziening van 1983

In 1983 werd de Grondwet ingrijpend herzien. De hoofdstukindeling werd gewijzigd, teksten werden gemoderniseerd, overbodig geachte artikelen werden geschrapt, en er kwamen bepalingen over sociale grondrechten en een algemene antidiscriminatiebepaling. De herziening leidde echter niet tot staatkundige vernieuwingen, zoals die in de jaren zestig en zeventig waren nagestreefd. De belangrijkste verandering op dat punt was het terugbrengen van de zittingsduur van de Eerste Kamer van zes naar vier jaar en gelijktijdige verkiezing van alle senatoren, kort na de Statenverkiezingen.

Voorgeschiedenis

De discussie over een algehele grondwetsherziening begon feitelijk al direct na de bevrijding en in 1950 werd de Staatscommissie-Van Schaik ingesteld die daarover moest adviseren. De concrete resultaten van haar rapporten waren echter bescheiden. In 1952, 1956 en 1963 werden slechts beperkte wijzigingen doorgevoerd, zoals uitbreiding van het ledental van beide Kamers en een nieuwe regeling van de buitenlandse betrekkingen.

Pas in 1963 kwam er een nieuw initiatief. Minister Toxopeus richtte een aparte stafafdeling op en vroeg enkele staatsrechtgeleerden advies over het opstellen van een Proeve voor een nieuwe Grondwet. Voor het eerst kregen ook burgers mogelijkheid tot inspraak. Pas onder invloed van met name D66 en Nieuw Links kwam het thema grondwetsherziening echt op de politieke agenda.

Belangrijke stap bij de algehele herziening was de instelling in 1967 van de Staatscommissie-Cals/Donner. Die commissie bracht in 1971 advies uit. Daarna benoemde het kabinet-Biesheuvel een regeringscommissaris, prof.dr. D. Simons, voor de Grondwetsherziening.

Tijdens het kabinet-De Jong en de kabinetten-Biesheuvel kwamen al enkele partiële herzieningen aan de orde. Zo kwam er een bepaling over het lidmaatschap van het koninklijk huis en over de financiering daarvan en een nieuwe regeling voor de schadeloosstelling van Tweede Kamerleden. Via een initiatiefwet werd in 1972 de kiesgerechtigde leeftijd verlaagd.

Voorstellen

In 1974 bracht het kabinet-Den Uyl op basis van het advies van de Staatcommissie-Cals/Donner de Nota Grondwetsherziening uit, waarin de hoofdlijnen van die herziening uiteen werden gezet. De Tweede Kamer discussieerde daarover in november 1974 en deed in januari 1975 al enkele belangrijke uitspraken, die in moties werden vastgelegd. De bekendste daarvan was de motie-De Kwaadsteniet, die uitsprak dat niet mocht worden getornd aan de positie van de Eerste Kamer. Ook de Eerste Kamer hield in 1975 een debat over de nota.

De wetsvoorstellen tot herziening van de Grondwet werden tussen 1976 en 1980 ingediend door het kabinet-Den Uyl en het kabinet-Van Agt I. In totaal ging het om 38 wetsvoorstellen. In 1981 werden nog twee wetsvoorstellen ingediend, omdat eerdere voorstellen waren gestrand.

Van de 38 voorstellen bereikten er 35 de tweede lezing. Een voorstel over herziening van het onderwijsartikel werd in december 1976 door de Tweede Kamer verworpen en een voorstel over de defensiebepalingen sneuvelde in 1980 in de Eerste Kamer. Een meerderheid was tegen het schrappen van de vermelding van de krijgsmacht uit de Grondwet. Het voorstel over een vierde bestuurslaag werd in 1981 ingetrokken, omdat de inzichten over de bestuurlijke reorganisatie inmiddels waren gewijzigd.

Veel aangenomen voorstellen waren weinig omstreden. Discussie was er wel over het verlenen van kiesrecht aan niet-ingezetenen voor de gemeenteraad, waar een deel van het CDA tegen was. Bezwaren leefden er ook tegen het verbod op de doodstraf in oorlogstijd, dat er kwam door aanneming van een amendement-Roethof. PvdA en PPR hadden verder bezwaren tegen handhaving van de aparte regeling voor berechting van ambtsmisdrijven, zowel vanwege de afwijkende wijze van instelling van vervolging, als vanwege het ontbreken van een mogelijkheid tot hoger beroep.

Van de 35 in tweede lezing gebrachte voorstellen bereikten 34 het Staatsblad. Het voorstel over de bepalingen ten aanzien van het inlichtingenrecht van de Staten-Generaal strandde in de Eerste Kamer, vanwege verzet tegen het verlenen van het recht van enquête aan een Kamerminderheid.

Bij de Grondwetsherziening waren diverse bewindslieden betrokken, van wie de ministers De Gaay Fortman, Wiegel en Van Thijn een eerste verantwoordelijkheid hadden.

Belangrijkste wijzigingen

  • andere hoofdstukindeling en toevoeging bepalingen over sociale grondrechten (werkgelegenheid, bestaanszekerheid, leefmilieu, gezondheidszorg)
  • artikelen over discriminatieverbod en onaantastbaarheid menselijk lichaam
  • verlenen van kiesrecht voor de gemeenteraad aan niet-Nederlandse ingezetene
  • verbod opleggen van de doodstraf
  • verlaging minimumleeftijd Tweede en Eerste Kamer van 25 naar 18 jaar
  • verkiezing Kamervoorzitters door Kamers zelf
  • vierjarige zittingsperiode Eerste Kamer en gelijktijdige verkiezing alle leden
  • afschaffen ceremonieel van opening en sluiting parlementszittingen
  • opneming bepalingen over openbaarheid van bestuur, nationale ombudsman en algemene regels van bestuursrecht
  • geen voorrang zonen bij troonsopvolging

Afgewezen wijzigingen

  • invoering beperkt districtenstelsel
  • verkiezing kabinetsformateur
  • rechtstreekse verkiezing Eerste Kamer
  • minderheidsrecht op parlementaire enquête
  • andere procedure benoeming burgemeesters en Commissarissen van de Koning(in)

3.

Parlementaire behandeling

 

onderwerp

nummer

indiening

eerste lezing

stemming TK*

eerste lezing

stemming EK

nummer

tweede lezing stemming TK

tweede lezing stemming EK

grondrechten

13.872

2-4-1976

22-12-1976: a.s.

28-6-1979: (tegen 6 VVD)

16.905

12-11-1981: a.s.

11-5-1982: (tegen 4 VVD)

sociale grondrechten

13.873

2-4-1976

22-12-1976: a.s

26-6-1979: 65-3 (tegen SGP, GPV, Maris)

16.906

12-11-1981: a.s.

11-5-1982: a.s.

onderwijs

13.874

2-4-1976

22-12-1976: verworpen 66-75 (tegen VVD, KVP, ARP, CHU, SGP, GPV, BP, RKPN, Nooteboom)

 

 

 

 

vervallen art. 1-2

13.957

11-8-1976

9-12-1976: a.s.

28-6-1979: a.s.

16.937

12-11-1981: a.s.

11-5-1982: a.s.

provincies en gemeenten

13.990

11-8-1976

22-3-1979: tegen PvdA, D66, PPR, PSP

9-5-1980 tegen PvdA, PPR, PSP

16.931

12-11-1981: a.s.

11-5-1982: a.s.

kiesrecht buitenlanders gemeenteraden

13.991

11-8-1976

22-3-1979: a.s.

9-5-1980: 51-13 (tegen 13 CDA)

16.932

12-11-1981: tegen SGP, GPV, RPF

11-5-1982: 61-10 (tegen 9 CDA en SGP)

vierde bestuurslaag

13.992

11-8-1976

ingetrokken

 

 

 

 

waterstaat

13.993

11-8-1976

22-3-1979: a.s.

6-5-1980: a.s.

16.933

12-11-1981: a.s.

11-5-1982: a.s.

openbare lichamen van beroep en bedrijf

13.994

11-8-1976

22-3-1979: (tegen PSP)

6-5-1980: (tegen PSP)

16.934

12-11-1981: a.s.

11-5-1982: a.s.

geschillen tussen openbare lichamen

13.995

11-8-1976

22-3-1979: (tegen SGP, PSP)

6-5-1980: a.s.

16.935

12-11-1981: a.s.

11-5-1982: a.s.

Nederlanderschap en ingezetenschap

14.200

28-10-1976

2-2-1977: (tegen BP)

26-6-1979: 56-12 (tegen 11 PvdA, PSP)

16.906

12-11-1981: a.s.

11-5-1982: a.s.

splitsing voorstel tot verandering

14.213

5-11-1976

24-2-1977: a.s.

26-6-1979: a.s.

16.936

12-11-1981: a.s.

11-5-1982: a.s.

inrichting en samenstelling staten-generaal

14.222

10-11-1976

12-2-1980: a.s.

23-12-1980: verworpen 24-40 (tegen CDA, VVD muv 2, SGP, GPV)

 

 

 

verkiezing Tweede en Eerste Kamer

14.223

10-11-1976

12-2-1980: a.s.

16-12-1980: tegen 9 PvdA, D66

16.913

12-11-1981: a.s.

19-1-1983: 61-10 (7 PvdA, 3 CDA)

werkwijze Staten-Generaal

14.224

10-11-1976

12-2-1980: a.s.

17-12-1980: a.s.

16.914

12-11-1981: a.s.

11-5-1982: a.s.

inlichtingenrecht Staten-Generaal

14.225

10-11-1976

12-2-1980: a.s.

16-12-1980: tegen VVD, 1 CDA

16.915

12-11-1981: a.s.

11-5-1982: verworpen 35-36 (tegen CDA (muv 2), VVD (muv 1) en SGP)

begroting

14.226

10-11-1976

5-2-1980: a.s.

16-12-1980: a.s.

16.921

12-11-1981: a.s.

11-5-1982: a.s.

openbaarheid van bestuur

14.348

25-1-1977

5-2-1980: a.s.

28-5-1980: a.s.

16.926

12-11-1981: a.s.

11-5-1982: a.s.

vervallen add. artikelen over heerlijke rechten

14.457

21-4-1977

5-2-1980: a.s.

16-12-1980: a.s.

16.938

12-11-1981: a.s.

11-5-1982: a.s.

algemene regels van bestuursrecht

15.046

30-5-1978

24-4-1980: a.s.

16-12-1980: a.s.

16.923

12-11-1981: a.s.

11-5-1982: a.s.

bepalingen betreffende andere voorschriften

15.047

30-5-1978

17-6-1980: a.s.

16-12-1980: a.s.

16.917

12-11-1981: a.s.

11-5-1982: a.s.

ambtenaren

15.048

30-5-1978

17-6-1980: a.s.

16-12-1980: a.s.

16.925

12-11-1981: a.s.

11-5-1982: a.s.

buitenlandse betrekkingen

15.049

30-5-1978

24-4-1980: a.s.

16-12-1980: a.s.

16.918

12-11-1981: a.s.

11-5-1982: a.s.

verdediging

15.467

1-2-1979

18-9-1980: (tegen CPN, PSP)

14-4-1981: verworpen 30-37 (voor PvdA, D66, PPR, PSP, CPN, 1 VVD, 1 CDA)

 

 

 

vervallen art. 73, 190-192 en geldstelsel

15.468

1-2-1979

24-4-1981: a.s.

16-12-1980: a.s.

16.922

12-11-1981: a.s.

11-5-1982: a.s.

belastingen

15.575

10-5-1979

17-6-1980: a.s.

16-12-1980: a.s.

16.920

12-11-1981: a.s.

11-5-1982: a.s.

uitzonderingstoestanden

15.681

1-8-1979

17-6-1980: (tegen PSP)

16-12-1980: (tegen CPN, PSP)

16.919

12-11-1981: (tegen PSP)

11-5-1982: (tegen CPN)

adeldom en ridderorden

15.883

31-10-1979

18-9-1980: (tegen PSP, D66)

14-4-1981: (tegen PSP, PPR)

16.927

12-11-1981: (tegen PSP)

11-5-1982: (tegen PPR)

koningschap

16.034

4-2-1980

10-2-1981: (tegen PSP)

6-5-1981: tegen PSP

16.909

12-11-1981: (tegen PSP)

11-5-1982: a.s.

koning en ministers en staatssecretarissen

16.035

4-2-1980

10-2-1981: a.s.

6-5-1981: a.s.

16.910

12-11-1981: a.s.

11-5-1982: a.s.

ministerraad en contraseign

16.036

4-2-1980

10-2-1981: a.s.

6-5-1981: a.s.

16.911

12-11-1981: a.s.

11-5-1982: a.s.

raad van state, algemene rekenkamer en vaste colleges van advies

16.040

6-2-1980

10-2-1981: a.s.

6-5-1981: a.s.

16.916

12-11-1981: a.s.

11-5-1982: a.s.

nationale ombudsman

16.057

12-2-1980

28-8-1980: a.s.

12-2-1981: a.s.

16.924

12-11-1981: a.s.

11-5-1982: a.s.

onaantastbaarheid menselijk lichaam

16.086

5-3-1980

17-6-1980: a.s.

16-12-1980: a.s.

16.907

12-11-1981: a.s.

11-5-1982: a.s.

justitie

16.162

25-4-1980

25-2-1981: (tegen CDA, SGP, GPV, DS70, 3 VVD)

6-5-1981: 31-24 (tegen CDA, SGP, GPV en 3 VVD)

16.928

12-11-1981: (tegen SGP, RPF, GPV, 2 VVD)

11-5-1982: 60-11 (tegen 6 CDA, 4 VVD en SGP)

hoge raad der nederlanden

16.163

25-4-1980

25-2-1981: a.s.

6-5-1981: a.s.

16.929

12-11-1981: a.s.

11-5-1982: a.s.

berechting van ambtsmisdrijven

16.164

25-4-1980

24-2-1981: (tegen PvdA, PPR, BP)

6-5-1981: (tegen PvdA, PPR)

16.930

12-11-1981: a.s.

11-5-1982: a.s.

voorzitterschap Verenigde Vergadering**

16.640

23-2-1981

24-3-1981: (tegen SGP, GPV, BP)

6-5-1981: verworpen 24-31 (tegen CDA, VVD muv 1 lid, PPR, SGP, GPV)

 

 

 

inrichting en samenstelling Staten-Generaal**

16.642

23-2-1981

24-3-1981: a.s.

6-5-1981: a.s.

16.912

12-11-1981: a.s.

11-5-1982: a.s.

  • a.s.=met algemene stemmen

** na verwerping eerder ingediend voorstel