Artikel 45: Ministerraad & minister-president

De ministerraad moet overleggen en besluiten over het algemeen regeringsbeleid. Er moet eenheid van het regeringsbeleid zijn. De minister-president heeft daarbij als voorzitter van de ministerraad een coördinerende functie. De werkwijze van de ministerraad is vastgelegd in een reglement van orde.

De minister-president is, zoals dat ook wel genoemd wordt 'primus inter pares', de eerste onder gelijken. De minister-president wordt ook wel 'premier' genoemd. De minister-president is eindverantwoordelijk voor het algemeen regeringsbeleid, maar de ministers blijven voor hun eigen beleidsterrein verantwoordelijk.

De positie van de minister-president en van de ministerraad zijn in de twintigste eeuw sterk gegroeid. Tot 1983 kwamen deze begrippen niet in de Grondwet voor.

Formele toelichting

De betekenis van het ambt van minister-president en van de ministerraad is de laatste jaren sterk gegroeid. Beide zijn zeker aan te merken als fundamentele elementen in ons staatsbestel.

Het is ingevolge artikel 45 de taak van de ministerraad te beraadslagen en te besluiten over het algemeen regeringsbeleid en de eenheid daarvan te bevorderen.

De bepalingen over het ambt van minister-president beogen tot uitdrukking te brengen dat met het groeien van de collectieve verantwoordelijkheid van de ministerraad voor de hoofdlijnen van het regeringsbeleid, ook de betekenis van de voorzitter van de raad als eerstverantwoordelijke voor het regeringsbeleid als samenhangend geheel, en voor de coördinatie van dit beleid, is meegegroeid (artikel 45, tweede lid, en 48).

In eenvoudig Nederlands

1. Alle ministers samen zijn de ministerraad.
2. De minister-president is voorzitter van de ministerraad.
3. In de ministerraad vergaderen en beslissen de ministers over het beleid van de regering. De ministerraad zorgt ervoor dat het beleid van alle ministers bij elkaar past.

Uitleg

Alle ministers samen zijn de ministerraad. Iedere vrijdag vergadert de ministerraad op het ministerie van Algemene Zaken. Dat is het ministerie van de minister-president. De minister-president is de voorzitter van de ministerraad.

Waarover vergadert de ministerraad? In de ministerraad praten de ministers over het beleid van de regering. De regering wil bijvoorbeeld bereiken dat minder mensen roken. De ministers praten dan over de vraag of de overheid roken moet verbieden in café's en restaurants.

Dit is een onderwerp van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Maar het onderwerp is zo belangrijk, dat alle ministers daarover mee willen praten in de ministerraad. En ze willen daarover ook meebeslissen.

In de ministerraad maken de ministers ook afspraken met elkaar. Zo zorgen ze dat het beleid van hun ministeries bij elkaar past. Ze spreken bijvoorbeeld af dat de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap roken op scholen verbiedt.

• Bron: De Grondwet in eenvoudig Nederlands

Historische ontwikkeling

De ministerraad zoals wij die nu kennen is in 1842 ontstaan, na de invoering van de strafrechtelijke ministeriële verantwoordelijkheid in 1840. Vóór 1842 vergaderden ministers soms gezamenlijk, maar onder voorzitterschap van de koning (de ‘Kabinetsraad’) of van de vicepresident van de Raad van State. In het reglement van 1842 werd vastgelegd dat het voorzitterschap elke drie maanden rouleerde tussen ministers. De raad vergaderde wekelijks en bracht adviezen uit aan de koning.

Na de grondwetsherziening van 1848 kwam in augustus 1850 een nieuw reglement, dat de positie van de ministerraad ten opzichte van de koning versterkte. Voortaan moesten alle zaken van belang door de raad worden besproken. De Raad kon bindende besluiten nemen, en het beginsel van homogeniteit werd vastgelegd. Dat betekende dat een minister die het niet eens is met een meerderheidsbesluit zich daarbij moet neerleggen of aftreden.

Vanaf 1945 werd de voorzitter van de ministerraad ook formeel minister-president genoemd. Pas bij de algehele grondwetsherziening van 1983 kregen zowel de ministerraad als de minister-president – als voorzitter daarvan – een plek in de Grondwet, in artikel 45. Artikel 45 is sinds 1983 ongewijzigd.

De werkwijze van de ministerraad is geregeld in het Reglement van Orde voor de ministerraad. De ministerraad vergadert in beginsel iedere vrijdag. Van 1977 tot augustus 2024 gebeurde dat in de Trêveszaal van het ministerie van Algemene Zaken aan het Binnenhof. Vanwege de renovatie van het Binnenhof verhuisde de ministerraad in augustus 2024 tijdelijk naar het Catshuis; sinds augustus 2025 vergadert de raad in het nieuwe onderkomen van Algemene Zaken aan de Bezuidenhoutseweg, in een zaal die opnieuw Trêveszaal heet.

Debat

‘Primus inter pares’ of regeringsleider?

De Grondwet beschrijft de minister-president slechts als voorzitter van de ministerraad wat traditioneel ‘primus inter pares’ (eerste onder gelijken) wordt genoemd. De praktijk is echter verschoven. Door de wekelijkse persconferentie, de Algemene Politieke Beschouwingen en het lidmaatschap van de Europese Raad is de premier in de loop van de twintigste en eenentwintigste eeuw uitgegroeid tot het gezicht van de regering. Of de Grondwet die ontwikkeling adequaat weerspiegelt, is een terugkerend discussiepunt.

Een gekozen minister-president?

Met enige regelmaat laait de discussie op of de minister-president rechtstreeks gekozen zou moeten worden. De Grondwet bepaalt nu enkel dat hij bij koninklijk besluit wordt benoemd. Voorstanders menen dat dit de legitimiteit zou vergroten en de kiezer meer invloed zou geven op de kabinetsvorming. Tegenstanders achten het moeilijk verenigbaar met het parlementaire stelsel. Een eigen kiezersmandaat kan de Tweede Kamer uithollen, tot een patstelling leiden en de vertrouwensregel onder druk zetten. De Staatscommissie parlementair stelsel bepleitte in 2018 een gekozen formateur, maar het kabinet-Rutte III wees dat in 2019 af.