Vernieuwing kiesstelsel

Een stembiljet met daarop een rood potlood aan een ketting

Nederland heeft een kiesstelsel van evenredige vertegenwoordiging. Dat betekent dat elke partij het aantal zetels in het parlement krijgt dat overeenkomt met het percentage stemmen, met inachtneming van de kiesdeler. Het systeem van evenredige vertegenwoordiging kent verschillende voordelen, maar onderdelen van het Nederlandse kiesstelsel staan regelmatig ter discussie. Veel van die debatten hebben te maken met de verhouding tussen kiezer en gekozene.

Het huidige stelsel zou de vermeende kloof tussen politiek en burger vergroten, omdat alleen de lijsttrekkers van de partijen en soms de nummers twee en drie van een kandidatenlijst in beeld zijn. Bovendien is er geen persoonlijke of regionale band tussen kiezer en parlementariër. In 2005 deed toenmalig minister De Graaf een poging een tweestemmenstelsel in te voeren, maar zijn wetsvoorstel werd ingetrokken.

De meest recente wijzigingsvoorstellen van het kiesstelsel zijn in 2018 gedaan door de Staatscommissie parlementair stelsel onder leiding van Johan Remkes. De Staatscommissie wil onder andere een nieuw systeem van voorkeursstemmen invoeren en hogere drempels voor nieuwe politieke partijen om aan verkiezingen deel te nemen. Deze ideeën worden momenteel bestudeerd door de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.

Inhoudsopgave van deze pagina:

1.

Het Nederlandse kiesstelsel

Sinds de Grondwetsherziening van 1917 kent Nederland een kiesstelsel op basis van evenredige vertegenwoordiging. Dit betekent dat de uitgebrachte stemmen evenredig verdeeld worden over het aantal beschikbare zetels in een vertegenwoordigend lichaam, zoals de Tweede Kamer. Alle stemmen op kandidaten van dezelfde partij worden vervolgens bij elkaar opgeteld en gedeeld door de kiesdeler (de hoeveelheid uitgebrachte stemmen gedeeld door het aantal beschikbare zetels). Het aantal zetels dat een partij krijgt is gelijk aan het aantal keren dat zij de kiesdeler volledig behalen, waarna de restzetels worden verdeeld volgens het systeem van grootste gemiddelden.

De zetels die een partij gekregen heeft worden vervolgens verdeeld in de volgorde van de door de partijen opgestelde kandidatenlijst. Kandidaten die echter meer dan 25% van de kiesdeler aan voorkeursstemmen hebben gekregen worden bovenaan geplaatst. Als er na de verkiezingen een zetel vrij komt in de Kamer (bijvoorbeeld omdat een pas verkozen Kamerlid plaats neemt in de regering) gaat deze naar de eerstvolgende persoon op de kandidatenlijst.

Centraal in het concept van evenredige vertegenwoordiging staat het begrip representatie. Het Nederlandse parlement wordt geacht de gehele Nederlandse bevolking te representeren. Dat staat in artikel 50 Grondwet. Het kiesstelsel van evenredige vertegenwoordiging kan gezien worden als gevolg van die opvatting. In dat systeem telt immers iedere stem en is het mandaat van de kiezer het sterkst.

2.

Voordelen huidige kiesstelsel

Minderheden

Het belangrijkste voordeel van ons huidige stelsel van evenredige vertegenwoordiging is het feit dat politieke minderheden zich ook kunnen laten horen. Het feit dat Nederland een erg lage kiesdrempel heeft (slechts 0,67 %) draagt daartoe bij. Op die manier kan iedere politieke minderheid zich vertegenwoordigd voelen in het parlement en is er ook ruimte voor kleine partijen.

Die kleine partijen hebben echter niet alleen de functie van het vertegenwoordigen van hun achterban. Zij kunnen het zich ook veroorloven om een positie in te nemen die verder af staat van het politieke midden, zowel aan de rechter- als de linkerkant. Dergelijke partijen hebben daardoor een belangrijke functie in het stimuleren van het politieke debat. Zulke partijen hebben echter wel een podium nodig en het parlement is daar bij uitstek geschikt voor.

Compromissen

Het stelsel van evenredige vertegenwoordiging zorgt er in de regel voor dat er altijd meer dan twee partijen in het parlement zitten, waarbij niet één de absolute meerderheid heeft. Dit zorgt ervoor dat partijen samen besluiten moeten nemen en dus compromissen moeten sluiten. Die compromissen hebben een positief effect. Ze zorgen er namelijk voor dat partijen een manier zoeken waarop veel mogelijk mensen zich kunnen verenigen met het gevoerde beleid en partijen kunnen niet alleen het belang van hun eigen kiezers verdedigen.

Representatie

Politieke partijen hebben een rekruteringsfunctie. Dat betekent dat zij de kandidaten voor hun kieslijsten selecteren, waar de kiezer vervolgens op kan stemmen. In het huidige systeem zijn partijen in staat om balans aan te brengen in hun lijsten. Zo kunnen met name grote fracties waken voor een goede verhouding tussen geslacht, ervaring en etniciteit, maar er ook voor zorgen dat de Kamerfractie voldoende expertise op verschillende gebieden heeft. Zo is er een grote kans dat kiezers zich vertegenwoordigd voelen.

3.

Bezwaren huidige kiesstelsel

Relatie kiezer - parlementariër

Het huidige kiesstelsel stimuleert niet dat de volksvertegenwoordigers een sterke band onderhouden met de (groepen) kiezers die hen gekozen hebben. Andersom stimuleert het ook geen directe betrokkenheid van de kiezer bij het door hen gekozen Kamerlid. Dat komt doordat in het huidige systeem de meeste Kamerleden hun zetel te danken hebben aan hun plaats op de kandidatenlijst van hun partij en niet aan het aantal stemmen op hen persoonlijk. De meeste kiezers stemmen namelijk op de lijsttrekker van een partij. Door het gebrek aan onderlinge betrokkenheid kan de afstand tussen burger en politiek groot lijken.

Mandaat individueel kamerlid

Behalve dat er geen persoonlijke band is tussen kiezer en gekozene zit er nog een nadeel aan het feit dat de meeste Kamerleden op de slippen van hun lijsttrekker in de Kamer komen. Als er een breuk ontstaat tussen een Kamerlid en zijn fractie is het voor een Kamerlid in het huidige systeem mogelijk om een eigen fractie te beginnen met een beroep op het feit dat hij of zij door de kiezer gekozen is. Voor een Kamerlid dat in de Kamer gekomen is vanwege de plaats op de kandidatenlijst valt dat echter te betwijfelen.

Ongekozen regering

Waar kiezers in het huidige stelsel nauwelijks invloed op hebben, is wie er na de verkiezingen uiteindelijk aan de macht komen. Een stelsel van evenredige vertegenwoordiging leidt er namelijk meestal toe dat geen enkele partij de absolute meerderheid zal halen. Dat betekent dat partijen na de verkiezingen een coalitie moeten gaan vormen die het land gaat regeren. De kiezer heeft echter geen invloed meer op wie uiteindelijk met elkaar gaan regeren. Evenmin heeft de kiezer invloed op de compromissen die partijen met elkaar sluiten om tot samenwerking te kunnen komen. In dit verband gaan heeft de Staatscommissie parlementair stelsel voorgesteld een gekozen formateur in te voeren.

4.

Voorstel Staatscommissie parlementair stelsel

De Staatscommissie onder leiding van Johan Remkes heeft in haar eindrapport enkele voorstellen gedaan om het huidige kiesstelsel te verbeteren. De commissie heeft twee voorwaarden gehanteerd, waaraan die wijzigingen moeten voldoen. Ten eerste wilde de Staatscommissie niet sleutelen aan het beginsel van evenredige vertegenwoordiging. Ten tweede moet ook het aantal Tweede Kamerleden gehandhaafd blijven op 150. Met deze voorwaarden in het achterhoofd kwam de Staatscommissie tot twee centrale ideeën.

Het versterken van de relatie kiezer - parlementariër

Ten eerste wil de Staatscommissie de band tussen kiezer en gekozene versterken. Dat moet gebeuren door een zogenaamd Burgerforum kiesstelsel in te voeren. In dit stelsel heeft de kiezer de keuze te stemmen op een partij/kandidatenlijst of op een specifieke persoon op die kandidatenlijst. Je hoeft op die manier dus niet meer per se een stem uit te brengen op een persoon, maar kan daarvoor kiezen als je dat wil. Het voordeel hiervan is dat de voorkeursstemmen die zijn uitgebracht, een sterker mandaat geven. Een kiezer hoeft immers niet meer per se te stemmen op een persoon en het idee dat een parlementariër meelift op het aantal stemmen voor de lijsttrekker verdwijnt. Persoonlijke of regionale voorkeuren komen dan beter terug in het parlement. Het nadeel van dit Burgerforum kiesstelsel is dat stemmen ingewikkelder wordt.

Een hogere kiesdrempel

Ten tweede pleit de Staatscommissie voor een lichte verhoging van de kiesdrempel voor nieuwe partijen die aan de verkiezingen willen deelnemen. De commissie wil groeperingen met te weinig draagvlak namelijk ontmoedigen zich aan te melden bij de Kiesraad. Een neveneffect hiervan is dat het voor parlementariërs onaantrekkelijker wordt zich af te scheiden, omdat hun nieuwe groepering minder kans van slagen heeft in opvolgende verkiezingen. Concrete maatregelen hiervoor zijn verhoging van de waarborgsom voor nieuwe politieke partijen die aan verkiezingen willen deelnemen en het verhogen van het vereiste aantal handtekeningen dat nodig is om aan verkiezingen deel te nemen.

Reactie kabinet

In juni 2019 presenteerde minister Ollongren de kabinetsreactie op het rapport van de Staatscommissie. Het kabinet wil met maatregelen voor de vernieuwing van het kiesstelsel ervoor zorgen dat meer Nederlanders zich vertegenwoordigd voelen in de politiek. Het zal de komende tijd verschillende mogelijkheden onderzoeken.

5.

Initiatieven begin 21e eeuw

Kabinet-Balkenende IV: verlaging voorkeursdrempel

Het kabinet-Balkenende II wilde een voorkeursdrempel bij de Tweede Kamerverkiezingen verlagen van 25 procent naar 12,5 procent van de kiesdeler. Daartoe diende het kabinet op 21 december 2005 een wetsvoorstel (30.418) in. Hierdoor zouden kandidaten makkelijker via voorkeursstemmen in de Tweede Kamer kunnen komen: naar schatting zou een kandidaat ongeveer 7500 stemmen nodig hebben om op deze manier gekozen te worden.

Het voorstel werd op 28 juni 2006 behandeld in de Tweede Kamer, maar kwam niet in stemming vanwege de kabinetscrisis die daarna ontstond. Op 1 september 2006 werd dit voorstel door de nieuwe minister van Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties, Atzo Nicolaï, ingetrokken, omdat de relatie tussen kiezer en gekozene er volgens hem niet mee gediend 2qw. Het gevaar voor cliëntelisme ligt namelijk op de loer als een Kamerlid nog maar heel weinig kiezers vertegenwoordigt.

Minister De Graaf: twee stemmen per kiezer

Het kabinet-Balkenende II wilde ook een nieuw kiesstelsel invoeren waarin kiezers twee stemmen uitbrengen: één op de landelijke lijst van een politieke partij en één op een districtskandidaat. De bedoeling van het voorstel van minister De Graaf was de band tussen kiezers en gekozenen te versterken door de helft van de Tweede Kamer in districten te kiezen. De kandidaten die in een district de meeste stemmen hadden gekregen zouden direct namens hun partij in de Tweede Kamer komen (mogelijk zou hierbij wel een bepaalde kiesdrempel gehanteerd worden). In totaal zouden op die manier 75 districtsvertegenwoordigers in de Tweede Kamer komen. Vervolgens zou op basis van de uitgebrachte eerste stemmen worden vastgesteld hoe de Tweede Kamerzetels naar evenredigheid over de partijen moesten worden verdeeld. Het vaste aantal van 150 Tweede Kamerleden zou gehandhaafd blijven.

Nadat minister De Graaf tijdens de Paascrisis van maart 2005 was afgetreden, werd zijn wetsvoorstel (29.986) ingetrokken. Dit was de uitkomst van het Paasakkoord dat de Tweede Kamerfracties van CDA, VVD en D66 na de crisis sloten. Minister Pechtold stelde als opvolger van De Graaf het Burgerforum kiesstelsel in.


Meer over